Õ¯ÍÈÉ ÕªÃÆÈË ãýäãèéã òîâ÷ òîäîðõîéëâîë: Àëèâàà õ¿í ºëñºõ àþóëã¿é, ºâ÷èí ýìãýãã¿é, îðîõ îðîí ãýðòýé, ýðõ ÷ºëººòýé, áîëîâñðîëòîé áàéæ ÷àíàðòàé áóþó àç æàðãàëòàé àìüäðàõûã õýëíý.
Îðøèë
Äýëõèéí õî¸ðäóãààð äàéíû äàðààõè æèë¿¿äýä õºãæèë ãýäãèéã èõýíõäýý ò¿¿íèé ýäèéí çàñãèéí òàëààñ íü èëýðõèéëýí îéëãîæ áàéñàí áà ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ãýäãèéã óðò õóãàöààíû ºñºëò áà ýäèéí çàñãèéí øèëæèëò ãýæ ¿çýæ áàéâ. Õºðºí㺠îðóóëàëò áóþó êàïèòàë á¿ðä¿¿ëýëòèéã õºãæèëä õ¿ðýõ õýðýãñë¿¿ä ãýæ ¿çýæ áàéñàí áà íýã õ¿íä íîîãäîõ îðëîãûí ºñºëòèéí õóðä íü õºãæëèéã èëýðõèéëýõ ãàíö õýìæèãäýõ¿¿í áîëñîí áàéëàà. Õóâü õ¿íèé ñàéí ñàéõàí áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõèéã ÷óõàë ãýæ ¿çäýã áàéñàí áºãººä ãýõäýý ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí ¿ð ºãººæ õ¿í àìûí èõýíõýä ÿã öàã õóãàöààíäàà õ¿ðýõ áîëíî ãýæ ¿çýæ áàéâ.
Õàðàìñàëòàé íü áîäèò áàéäàë èéì áàéñàíã¿é. 1960-ààä îíû ¿åä èõýíõ óëñ îðîíä íýã õ¿íä íîîãäîõ îðëîãî åð áóñààð ºññºí áîëîâ÷ õ¿í àìûíõ íü èõýíõ õýñãèéí ÿäóóðàë íýìýãäýæ áàéâ. Èéìä ýäèéí çàñãèéí ºñºëò îëîí óëñ îðíóóäûí óðóóäëûí àñóóäëûã øèéäýæ ÷àäàõã¿é ãýäýã íü èëýðõèé áàéâ.
Õºãæëèéí íýã çîðèëãî áîëîõ ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ àñóóäàë íü õºãæëèéí õýìæèãäýõ¿¿í áîëîõ íýã õ¿íä íîîãäîõ îðëîãûã õàíãàëòòàé áîëãîõ àñóóäëûã áîñãîæ èðýâ. Õýä õýäýí ç¿éëýýñ á¿ðäýõ îðëîãûí õóâüä õºãæëèéí õýìæèãäýõ¿¿í áîëãîõîä îëîí òàëûí õ¿íäðýë, äóòàãäàë ãàð÷ áàéâ. Îðëîãî íü õ¿í àìûí îëîíõèéí òóéëûí ÿäóóðëûã äàëäàëæ, çàñðàøã¿éãýýð òýíö¿¿ áèøýýð õóâààðèëàãäàæ áàéâ. Ýíý íü ÿíç á¿ðèéí øàëòãààíààð õ¿í àìûí çàðèì á¿ëýã, òóõàéëáàë, ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿äèéã òîäîðõîé áàðàà, ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõààñ õàñ÷ áàéâ. Ò¿¿í÷ëýí õºãæëèéã äýìæèõ ñàéí, ýð¿¿ë îð÷èí ãýõ ìýòèéí ÿíç á¿ðèéí íºõöë¿¿äèéã á¿ðä¿¿ëýõã¿é áàéëàà. ¯¿íýýñ ººð õýìæèãäýõ¿¿í áàéíà óó ? Õºãæëèéã õàìãèéí ñàéí òîäîðõîéëîõ ÿìàð õýìæ¿¿ð áàéíà âý ?.
ͯÁ-ûí Íèéãìèéí Õºãæëèéí Ñóäàëãààíû Èíñòèòóò íü íèéãìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ººð÷ëºëòèéã àíõ ò¿ð¿¿í ñóäàëæ ýõýëñýí áºãººä íàñ áàðàëò, ºâ÷ëºëò, õîòæèëò áîëîí áóñàä íèéãýì ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí ººð÷ëºëò ãýõ ìýò õºãæëèéí áóñàä áîëîìæèéí õýìæ¿¿ðèéã ñóäëàí äýýðõè àñóóäëûí õàðèóã îëîõ îðîëäëîãî õèéñýí. Ãýâ÷ ýäãýýð îëîí òºðëèéí õýìæ¿¿ð¿¿äèéã íýãòãýí íýã èíäåêñ áîëãîõîä õ¿íäðýëòýé áàéëàà. Èéìä ýíý òóëãàìäñàí àñóóäëûã øèéäýõ ÿâäàë íü äàðàà äàðàà÷èéí àæëûí çîðèëãî áîëîâ. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä àìüäðàëûí áèåò (ôèçèê) ÷àíàðûí èíäåêñèéã (ÀÁ×È) áèé áîëãîâ. ÀÁ×È íü íÿëõñûí ýíäýãäýë, íýã íàñíààñ ýõëýõ äóíäàæ íàñëàëò, áè÷èã ¿ñýã òàéëàëò çýðýã ãóðâàí ¿ç¿¿ëýëò þì. ªìíºõ õ¿÷èí ç¿òãýëýýñ ÿëãàãäàõ äýâøèëòòýé áàéñàí ÷ ÀÁ×È íü ìºí íýãýí äóòàãäàëòàé áàéâ. Ýíý íü þó âý ãýâýë ýõíèé õî¸ð ¿ç¿¿ëýëò óðò íàñëàëòòàé õîëáîîòîé òóë äàâõöäàã áºãººä ìàø õ¿÷òýé õàðèëöàí õàìààðàëòàé áàéäàã.
Õ¿íèé õºãæèë ãýæ þó âý ?
1990 îíä ͯÁ-ûí Õºãæëèéí Õºòºëáºðººñ ºìíºõ îëîëòóóä äýýð ¿íäýñëýí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, õ¿íèé îðøèí òîãòíîëûã íèéòýä íü ñàéæðóóëàõ àñóóäàëòàé õîëáîãäñîí îëîí àñóóäëóóäûã õºíäñºí õ¿íèé õºãæëèéí òóõàé îéëãîëòûã ãàðãàæ èðýâ. ¯¿ãýýðýý õ¿íèé õºãæëèéí ºðãºí òîäîðõîéëîëòûã ºãñºí áà òýãýõäýý õºãæëèéã àíõ óäàà õºãæëèéí ç¿é òîãòîëä îëãîãäñîí õîëáîãäîõ ç¿éë¿¿äèéã õ¿íòýé õîëáîí àøèãëàñàí òîõèîëäîëä ýäëýæ áîëîõ áîëîìæèéí ñîíãîëòóóäûã ñîíãîñîí.
Àíõíû õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëä (1990) ýíýõ¿¿ íýð òîìú¸îã äàðààõè ¿ãýýð òîäîðõîéëñîí áàéäàã: Õ¿íèé õºãæèë ãýäýã áîë õ¿ì¿¿ñèéí õèéõ ñîíãîëòûã ºðãºæ¿¿ëýõ ïðîöåññ þì. Çàð÷ìûí õóâüä, ýäãýýð ñîíãîëò íü òîî òîìøã¿é èõ áàéäàã áºãººä öàã õóãàöààíû òóðøèä ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Ãýâ÷ õºãæëèéí á¿õ ë ò¿âøèíä õ¿íä óðò áºãººä ýð¿¿ë ýíõ àìüäðàõ, ýðäýì ìýäëýã îëæ àâàõ áà îëèãòîéõîí áîëîìæèéí àìüäðàëûí ò¿âøèíä õ¿ðýõýä øààðäàãäàõ áàÿëãèéã õ¿ðòýõýä õ¿ðãýäýã ãóðâàí ÷óõàë ñîíãîëò áàéäàã. Õýðýâ ýäãýýð ñîíãîëòûã õèéõ áîëîìæã¿é áîë áóñàä îëîí ñàéõàí áîëîìæèéã õ¿ðòýæ ÷àäàõã¿é þì.
Èéìýýñ õ¿íèé õºãæëèéí òóõàé îéëãîëò ºìíº íü ºãºãäºæ áàéñàí îéëãîëòóóäààñ èë¿¿ ºðãºí áºãººä ã¿í þì. Ýíý íü ãóðâàí ñóóðü ñîíãîëò äýýð òîãòäîã: óðò áºãººä ýð¿¿ë ýíõ àìüäðàõ áîëîìæ, áîëîâñðîë îëîõ áîëîìæ áîëîí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í, áàÿëãèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ áîëîìæ þì. Ýäãýýð ñîíãîëò ¿ã¿éãýýð õ¿í æèøýýëáýë, íàéäâàðòàé õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí ýñâýë óëñ òºðèéí ýðõ ÷ºëºº ãýõ ìýò õîëáîîòîé áóñàä áîëîìæèéã ýäýëæ ÷àäàõã¿é þì.
ßìàð ç¿éëèéã õ¿íèé õºãæèë ãýæ ¿çýõã¿é âý ?
Àíõíû òºñººë뺺ð òºðñºí ñýòãýãäëýýð áîë õ¿íèé õºãæèë ãýäãèéã ºñºëòèéí ýñðýã ñàëáàð÷èëñàí áîëîí çºâõºí ÿäóó íèéãýìòýé õàìààðàëòàé ãýæ îéëãîæ áîëîõ þì. ªñºëòèéí ýñðýã ãýäýã íü ¿éëäâýðëýëýýñ èë¿¿ õóâààðèëàëò äýýð òºâëºðñºí áàéäàë, ñàëáàð÷èëñàí ãýäýã íü áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä ãýõ ìýòèéí íàðèéí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàã ó÷ðààñ, ìºí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýãäñýí áàéäàã òóë àæ ¿éëäâýðæñýí íèéãýìä õàìààðàëã¿é þì. Àñóóäëûã íýëýýä ã¿íçãèéð¿¿ëýí àâ÷ ¿çâýë äýýðõ ç¿éë¿¿ä íü áàò áýõ ¿íäýñëýëã¿é þì ãýäãèéã õàðóóëíà. Õ¿íèé õºãæèë ãýäýã áîë õ¿íèé ÷àäàâõè, áîëîìæèéã äýýøë¿¿ëýõ, á¿òýýí áàéãóóëàõ çîðèëãîîð òýäãýýðèéã àøèãëàõ àñóóäàëòàé õîëáîîòîé. Õ¿íèé ÷àäàâõè, áîëîìæèéã äýýøë¿¿ëíý ãýäýã áîë õ¿íä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõèéã øààðääàã áºãººä ýíý íü ýðãýýä á¿òýýëòýé àæèëëàõ õ¿÷èí ÷àäëûã ñàéæðóóëíà. ªðãºí õ¿ðýýòýé á¿òýýë÷ ¿éë àæèëëàãààí äàõü õ¿íèé ïîòåíöèàëûí àñóóäàë íü ìàòåðèàëëàã áàðàà, ¿éë÷èëãýý ¿éëäâýðëýõýýñ ýõëýí øèíæëýõ óõààíû çîðèëòîä, óðëàãèéí ºíäºðëºãò õ¿ðýõòýé õîëáîîòîé þì. Ýíý áîë ñàëáàðæñàí ç¿éë áèø.
Ìàãàäã¿é õàìãèéí ÿäóó áóóðàé óëñ îðíóóäàä õ¿íèé îðøèí òîãòíîõ àñóóäàë õºãæëèéí çîðèëò áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ èë¿¿ õºãæèëòýé îðíóóäàä áîë áóñàä çîðèëãóóäûã ò¿ëõ¿¿ òàâüæ áîëîõ þì. ¯¿íä àìüäðàëûí ò¿âøèíã ñàéæðóóëàõ, óðëàã, ñî¸ë, òåõíèêèéí ºíäºðëºãò õ¿ðýõ áîëîí óëñ òºðèéí ýðõ ÷ºëººãºº áýõæ¿¿ëýõ çýðýã õàìààðíà. ªºðººð õýëáýë, õ¿íèé ñîíãîëòóóä íü õºãæëèéí ÿíç á¿ðèéí øàòàíä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã.
Õ¿íèé õºãæëèéí à÷ õîëáîãäîë
Õ¿íèé õºãæëèéí à÷ õîëáîãäîë áîë îéëãîìæòîé áºãººä ò¿¿íèéã íèëýýä îíöãîéëîí öîõîí òýìäýãëýõ õýðýãòýé þì. Èíãýæ îíöãîéëîí öîõîí òýìäýãëýõã¿éãýýð ýíý àñóóäëûã àìàðõàí ìàðòàæ áîëîõ áóþó äàéíû äàðààõè æèë¿¿äýä áàéñàí øèã à÷ õîëáîãäîë ºãºõã¿é áîë÷èõîæ áîëîõ þì.
Õ¿íèé õºãæëèéã òºâëºð¿¿ëýõèéã ÷óõàë÷ëàí ¿çíý ãýäýã áîë áîäëîãî áîëîí àðãà õýìæýýíä ò¿¿íèéã òóñãàõûã õýëíý. Çàñãèéí ãýçðûí ò¿âøèíä áîë õ¿íèé õºãæèëä çîðèóëàí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí õ¿í õ¿÷íèé íººöèéã á¿ðä¿¿ëýõ áóþó òýäãýýðèéã õ¿íèé àìüäðàõ íºõöëèéã ñàéæðóóëàõàä íýìýð áîëîõ íèéãìèéí õºãæëèéí òîäîðõîé ñàëáàðóóäàä àøèãëàõûã õýëíý.
Èðãýí õ¿íèé ò¿âøèíä áîë õ¿íèé õºãæëèéí àñóóäëûã ÷óõàë÷ëàí ¿çñýíýýð õóâü õ¿í áîëîí õàìò îëíû ºñºí äýâæèõýä õ¿íèé áîëîìæèéã äýýøë¿¿ëýõ õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõýä îðøèíî. Ýäãýýð õºòºëáºð íü õ¿ì¿¿ñò òîäîðõîé íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, áîëîìæ îëãîõ çîðèëãîîð çàñãèéí ãàçàðòàé õàìòðàí àæèëëàõ, çîõèöóóëàõ àñóóäëûã õàìààð÷ áîëíî. ̺í ò¿¿í÷ëýí çàñãèéí ãàçðûí òºâëºðñºí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíýýñ ãàäíà ¿ëäñýí õ¿ì¿¿ñòýé õîëáîîòîé àæèëëàõ òóõàéí ñàëáàðûí ººðèéíõ íü ñàíàà÷ëàãûã óðèàëàí äóóäàæ áîëîõ þì.
Õºãæëèéí íýã çîðèëãî áîëîõ ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ àñóóäàë íü õºãæëèéí õýìæèãäýõ¿¿í áîëîõ íýã õ¿íä íîîãäîõ îðëîãûã õàíãàëòòàé áîëãîõ àñóóäëûã áîñãîæ èðýâ. Õýä õýäýí ç¿éëýýñ á¿ðäýõ îðëîãûí õóâüä õºãæëèéí õýìæèãäýõ¿¿í áîëãîõîä îëîí òàëûí õ¿íäðýë, äóòàãäàë ãàð÷ áàéâ. Îðëîãî íü õ¿í àìûí îëîíõèéí òóéëûí ÿäóóðëûã äàëäàëæ, çàñðàøã¿éãýýð òýíö¿¿ áèøýýð õóâààðèëàãäàæ áàéâ. Ýíý íü ÿíç á¿ðèéí øàëòãààíààð õ¿í àìûí çàðèì á¿ëýã, òóõàéëáàë, ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿äèéã òîäîðõîé áàðàà, ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõààñ õàñ÷ áàéâ. Ò¿¿í÷ëýí õºãæëèéã äýìæèõ ñàéí, ýð¿¿ë îð÷èí ãýõ ìýòèéí ÿíç á¿ðèéí íºõöë¿¿äèéã á¿ðä¿¿ëýõã¿é áàéëàà. ¯¿íýýñ ººð õýìæèãäýõ¿¿í áàéíà óó ? Õºãæëèéã õàìãèéí ñàéí òîäîðõîéëîõ ÿìàð õýìæ¿¿ð áàéíà âý ?.
ͯÁ-ûí Íèéãìèéí Õºãæëèéí Ñóäàëãààíû Èíñòèòóò íü íèéãìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ººð÷ëºëòèéã àíõ ò¿ð¿¿í ñóäàëæ ýõýëñýí áºãººä íàñ áàðàëò, ºâ÷ëºëò, õîòæèëò áîëîí áóñàä íèéãýì ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí ººð÷ëºëò ãýõ ìýò õºãæëèéí áóñàä áîëîìæèéí õýìæ¿¿ðèéã ñóäëàí äýýðõè àñóóäëûí õàðèóã îëîõ îðîëäëîãî õèéñýí. Ãýâ÷ ýäãýýð îëîí òºðëèéí õýìæ¿¿ð¿¿äèéã íýãòãýí íýã èíäåêñ áîëãîõîä õ¿íäðýëòýé áàéëàà. Èéìä ýíý òóëãàìäñàí àñóóäëûã øèéäýõ ÿâäàë íü äàðàà äàðàà÷èéí àæëûí çîðèëãî áîëîâ. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä àìüäðàëûí áèåò (ôèçèê) ÷àíàðûí èíäåêñèéã (ÀÁ×È) áèé áîëãîâ. ÀÁ×È íü íÿëõñûí ýíäýãäýë, íýã íàñíààñ ýõëýõ äóíäàæ íàñëàëò, áè÷èã ¿ñýã òàéëàëò çýðýã ãóðâàí ¿ç¿¿ëýëò þì. ªìíºõ õ¿÷èí ç¿òãýëýýñ ÿëãàãäàõ äýâøèëòòýé áàéñàí ÷ ÀÁ×È íü ìºí íýãýí äóòàãäàëòàé áàéâ. Ýíý íü þó âý ãýâýë ýõíèé õî¸ð ¿ç¿¿ëýëò óðò íàñëàëòòàé õîëáîîòîé òóë äàâõöäàã áºãººä ìàø õ¿÷òýé õàðèëöàí õàìààðàëòàé áàéäàã.
[Òàíèëöóóëãà] [Ä¿ðýì] [¯éë àæèëëàãàà]
[Äýëõèéí ÕÕÈ] [Ìîíãîëûí ÕÕÈ] [Ìýäëýã] [Øèíý ñîðãîã ìýäýý]
[Ìîíãîë õóóäàñ] [Õàðèëöàõ õàÿã] [Í¿¿ð õóóäàñ]
Copyright © 2001. Internet and Information center. All rights reserved.
